20 yılı aşkın süredir devam eden savaş nihayet sona erdi. ABD bölgeden çekildi ve Afganistan kaderine terk edildi. Nasıl bir örgüt böylesine sivil bir devletin üzerinde hakim olur, gelin birlikte inceleyelim.
Heterojen Yapı
Taliban merkeziyetçi bir örgüt olmadığı ile biliniyor. İrili ufaklı Afganistan dağlarına yerleşmiş milisler, buralarda kendi birliklerini idame ettiriyorlar. Onları birliğe bağlayan gücün ise Sunni İslam olduğu açık. Fakat yorumlama ve özerklik yerel bölgelere yayılmış durumda. Nitekim her bir yerde konuşlanan Taliban birlikleri kendi insanlarının üzerinde emir telkin edebiliyor ve uyguladıkları yöntem kendi İslam anlayışları olabiliyor. Bu nedenle temel farklılıklar olmaksızın bir Taliban birliği ile başka bir Taliban birliği arasında farklı uygulamalar olduğunu söylemek mümkün. Bu da Taliban’ı daha heterojen kimlikli bir örgüt olduğunu ortaya çıkarıyor.
Fakirliğin Rızası
Taliban rıza mekanizmasında ise oldukça baskın. Afganistan fakir ve üretim teşekküllü olmayan bir ülke. Halk aza tamah edip geçimini sağlamaya çalışıyor. Hükümetin de eli kolu bağlı. Hal böyle olunca illegal çıkarımlar değer görüyor. Taliban’da ise bu mevcut. Örgüt, uyuşturucu ticareti ile ülkenin en önemli gelir kaynağını elinde bulunduruyor. Hatta bu uyuşturucu ticaretini Bitcoin ile gerçekleştirdiğini söyleyenler de var. Bu faktörün küresel finans olaylarında etkili olacağını iddia edenler de… Bu gelir kaynağı destek beklediği personel sayısını sağlamasında yeterli oluyor. 2020 verilerine göre Taliban’ın her bir askerine 300 ila 400 dolar verdiği söyleniyor. Bu durum rütbelere göre değişkenlik gösterebiliyor ve bu asker alımında sanıldığı gibi keskin ölçütler barındırmıyor.
Genelde İslami örgütler asker alımında radikal davranırlar. Tam anlamıyla dindarlık, ibadetleri yerine getirme gibi şartlar koşarlar fakat Taliban’ın kalabalık ordusunda bunlar yok. Yaş sınırı yok. Hatta Taliban, okuma becerileri olan askerlerini eğitim öğretime de teşvik ediyor. Türkiye gibi bölgeye yakın ve eğitimde güven veren ülkelere öğrenci gönderimi talep edebiliyorlar. Özellikle Türkiye’nin doğu bölgesine bu talepleri yaygın olduğu biliniyor. Çünkü Taliban kendisine ehemmiyetli insanlar arıyor ve Afganistan’da bu tarz insanlar bulmak zor, çünkü dediğim gibi her yönden zayıf bir ülke.
Bu sebeple yoksul insanları uyuşturucu, fidye gibi illegal yollardan kazandığı paralar ile kendi bünyelerine katıp silah eğitimi veriyorlar. Bu şekilde askerlerinin rızasını kazanıyorlar. Üstüne verdikleri manevi bağ ile hem Afganistan milliyetçiliğini hem de İslami cihat anlayışını bilinçlere kazıyorlar. Bu da rızayı sağlayan bir başka önemli faktör oluyor.
Halife Tarzı Hakimiyet Temsili
Taliban ülkeleri ve popülasyonlarını çok iyi tanıyor. Kabil’i ele aldıklarında Taliban sözcüsünün dünya kanallarına çıkıp hepsine ayrı ayrı açıklamalar yapması buna örnek. Örneğin Afganistan-Türkiye ilişkilerine milletler özelinde hakim ve Türkiye gibi nüfusu Sunni müslüman olan ülkelere mühendis, doktor davetiyesi çıkarıyor. Buna imkansız gözüyle bakmayın. IŞİD’e bile katılan binlercesi olan Türkiye’de Taliban gibi ‘reformist’ gözüken örgüte daha fazlası olacaktır. Zaten Türkiye’nin Taliban’a bakışının IŞİD ile alakası yok, bu da köklü bir nedene dayanıyor.
Birincisi İslami rol model isim ve olaylara Taliban ev sahipliği yapıyor. 11 Eylül, Bin Ladin gibi dine atfedilen değerlerin hepsi Taliban ile bağlantılı. IŞİD gibi yeni değil ve meşru bir hükümet olma yolunda. Üstüne Avrupa’nın verdiği Taliban’ın Dönüşü daha ‘ılımlı’ mesajları bu süreci rahatlatıyor. Bu yüzden Taliban’a dine hakaret eden bir örgüt gözüyle de bakılmıyor. IŞİD’e verilen utangaç destek Taliban’a daha gür ve daha nüfuslu çıkıyor. Bunun Türkiye hükümetinin bağlantıları kuvveti de azımsanmayacak kadar var.
Taliban Kabil’i ele geçirdiğinden beri Türkiye hükümeti Taliban’a karşı olumsuz bir söylemde bulunmadı. Bu topluma cesaret verdi. Afganistan’dan özel jetlerle getirilen Türkiye vatandaşları bile ‘Taliban, Kabil’e şeriat getirdi. Bir kötülüğünü görmedik.’ dedi. Ülkenin belirli yerlerinde lokum dağıtıldı. Bu Kabil karşılaması bir tek Türkiye’de değil, bunu alın diğer Sunni toplulukların hakim olduğu ülkelere götürün, sonuç fazla değişmeyecektir. Bu hükümet statüsüne erişen cihatçı örgüt için bir halifelik tezahürünü çoktan oluşturdu. Burada dikkat edilmesi gereken bu nüfusun kendi ülkesi yerine Taliban telkinini dinlemesinde dikkatli olunması gerektiğidir. Çünkü dindar topluluklar için din öncelikli gelir ve Taliban uluslararası bir çağırışım oluşturabilir.
Taliban’ın kabulünün devamı uluslararası platformlarda kendini gösterir ise bu tüm Orta Doğu’ya yayılacaktır. Taliban, kaotik Orta Doğu’nun dindar bireylerine bir umut ve rol model oldu. Taliban’ın uluslararası mesajları, Orta Doğu’yu cesaretlendirebilir ve tekrardan alev aldırabilir. Örgüt, bir devlet eliyle Orta Doğu’ya yardımları daha da arttırabilir. Hatta kendisine bile bağlayabilir. Yine Türkiye gibi ülkelere bağlantılar kurarak burada cihatçı faaliyetler sürdürmeyi teşvikleyebilir, milis konumlandırabilir ve İstanbul’u Kabil’e komşu edebilir. Daha önceden de özellikle Batı tarafından gerçekleşen Kabil uçuşlarında İstanbul aktarma olurdu. Bu aktarmanın şimdi farklı amaçlar için gerçekleşmesi muhtemel.
Taliban Şeriat Getirmiyor
Taliban geldi, Şeriat geldi; söylemi bir gerçeklik içermiyor çünkü Afganistan hali hazırda Laik bir ülke değildi.
Örneğin Taliban’dan önce de Afganistan kadınları burka giymeye zorlanıyordu. Şeri hükümler geçerliydi. Taliban’ın başa gelmesi bu işi biraz daha radikalleştiriyor ve görüntüsüne resmiyet kazandırıyor.
Yer Altı Kaynakları ve Ticaret
Taliban, Kabil’i ele geçirmeden önce de birçok yeri elinde barındırıyordu. Bu elinde barındırdıkları yerlerden bazıları ile komşu ülkelerle ticarete bile girmişti. Afganistan’ın yer altı kaynaklarında zengin potansiyeli olabilecek bir ülke olduğu söyleniyor ve bölgede sık sık arama yapan Batı ülkelerine bakacak olursak da bu ihtimal oldukça fazla. Taliban’ın da bu ekmekten pay yediği ve daha da yemek isteyeceği bir gerçek. O yüzden başa gelir gelmez Çin ile ilk ticari anlaşmasını imzalaması bir sürpriz değil.
Taliban’ın bölge ülkelerine verdiği ticaret vaatleri ile bölgenin meşrutiyetini bir başka kuvvetle daha çiziyor ve kendisini sağlama alıyor. Türkiye’nin de bu konuda atılımları olacağı ihtimaller arasında.
Demokratik Bir Görünüm
Genelde İslami örgütleri başlarındaki liderle tanırız. Bin Ladin, Kaddafi, El Bağdadi… Fakat Taliban böyle bir görüntü çizmiyor. Basına sözcüsünü konuşturuyor, medyaya sunduğu fotoğraflarda da lider baskısı yok. Birlikte görüntü veriyorlar ve medyada sunulan yönetim erki tablolarında da bir görevler zinciri olduğunu görebiliyoruz. Daha demokratik bir görüntü sunuyorlar.
Taliban’ın Afganistan Eğitim Bakanı olan kadın Rangina Hamidi ile eğitim üzerine toplantı gerçekleştirmesi de bir başka reformist hareketten biri olarak gözüküyor fakat bu durumun ne kadar devam edeceğini kestiremiyoruz. Çünkü 2000li yılların başında hakimiyete geçtiğinde Taliban, yine reformist görüntü vermiş fakat daha sonra katılaşarak hakimiyetini düşürmüştü.
Sonuç
Taliban’ın Afganistan’daki hakimiyeti birçok olayı yeniden ele almamızı gerektirecek. Türkiye ile ilişkileri, atılacak her adım çokça gündem olacak. Zira Türkiye Taliban’a ılımlı yaklaşırken Taliban Kabil’den askerlerimizi çekmeyi telkin etmekte hiç taviz vermedi. Bu gibi durumlar ne getirecek tam olarak kestirmek mümkün değil iken pek güvenli olduğu da söylenemez. Bu değişim açık ara uzun yıllar sürecek bir tehdidin başlangıcı. Potansiyeli ve seviyesini zaman gösterecek. Kim bilir yine eskiden olduğu gibi fazla uzun sürmez. Ama şu bir gerçek ki hiçbir durum eskisi gibi değil…
